Jak zrobić lakier ze styropianu w 10 minut i za grosze

Drogi lakier z marketu potrafi kosztować tyle co obiad na mieście, a i tak potrzebuje kilku godzin, zanim cokolwiek nim pomalowane nadaje się do dotknięcia. Tymczasem lakier ze styropianu i rozpuszczalnika nitro powstaje w niecałe dziesięć minut, schnie w kilka chwil i kosztuje grosze. Brzmi jak chwyt reklamowy, a jednak to prosta chemia, którą każdy może odtworzyć w słoiku po dżemie.

• Potrzebne materiały i proporcje rozpuszczalnika do styropianu
• Zastosowania domowego lakieru ze styropianu i rozpuszczalnika
• Bezpieczeństwo i trwałość lakieru ze styropianu

Potrzebne materiały i proporcje rozpuszczalnika do styropianu

Cały trik polega na tym, że biały styropian opakowaniowy to w 98% polistyren ekspandowany. Rozpuszczalnik nitro, ksylen albo toluen rozbijają jego strukturę w ciągu sekund, zamieniając twarde kulki w lepką, przezroczystą ciecz o konsystencji miodu. W tej cieczy nie ma niczego magicznego: to po prostu polistyren w roztworze, czyli klasyczny lakier nitro w wersji domowej roboty.

Żeby uzyskać mniej więcej 100 ml gotowego lakieru, trzeba wrzucić od 10 do 15 kawałków styropianu (każdy mniej więcej wielkości kciuka) do 100 ml rozpuszczalnika. Proporcje są orientacyjne, bo różne rozpuszczalniki rozpuszczają EPS z różną szybkością i gęstością. Ksylen daje gęstszą, bardziej błyszczącą powłokę, aceton za to schnie błyskawicznie, ale mieszanka bywa nieco bardziej krucha.

Lista zakupów ogranicza się do kilku pozycji z marketu budowlanego albo sklepu z farbami:

• rozpuszczalnik nitro (najtańszy, 0,5 l za ok. 4,60 zł wystarczy na kilka litrów lakieru),
• styropian EPS, biały, opakowaniowy (z paczki z telewizorem, z wypełnienia sprzętu AGD),
• szklany słoik z szerokim otworem i plastikową pokrywką,
• drewniany patyczek albo jednorazowa łyżka do mieszania,
• grube rękawice gumowe i maska z filtrem węglowym.

Przy wyborze styropianu trzeba unikać tacki spod mięsa czy pojemnika na jogurt. To polipropylen lub polietylen, które w rozpuszczalniku nitro pęcznieją, topią się kawałkami i dają breję zamiast jednorodnego roztworu. Czysty EPS po wsypaniu do słoika znika w oczach, zostawiając przezroczystą, gęstą ciecz.

Rozpuszczalnik nitro pozostaje najrozsądniejszym wyborem na początek, bo kosztuje najmniej i najłatwiej go dostać. W karcie MSDS producent podaje, że opary toluenu i ksylenu działają drażniąco na błony śluzowe i ośrodkowy układ nerwowy. Te liczby nie służą straszeniu, tylko temu, żeby pracować przy otwartym oknie albo na balkonie, z dala od ognia.

Proporcje na trzy porcje

Zastosowania domowego lakieru ze styropianu i rozpuszczalnika

Najczęściej taki domowy lakier ląduje na papierowej wiklinie, bo właśnie w tym środowisku liczy się każda złotówka i każda minuta schnięcia. Rękodzieło z rurek gazetowych wymaga powłoki twardej, wodoodpornej, ale jednocześnie elastycznej, bo wiklina pracuje pod palcami. Rozpuszczony polistyren spełnia te warunki: tworzy cienką błonę, która w ciągu 2-3 minut przestaje brudzić, a po godzinie wytrzymuje lekkie dotknięcie.

Poza wikliną lakier świetnie spisuje się na kartonach introligatorskich, drewnianych zabawkach, styropianowych dekoracjach i modelach. Na surowym drewnie wchłania się głębiej niż lakier z puszki, więc zamyka pory mocniej. Na styropianie dekoracyjnym działa identycznie jak oryginalna powłoka, ponieważ sam styropian w tej mieszance się rozpuszcza i scala z podłożem.

Warto jednak wiedzieć, że nie każda powierzchnia toleruje taki lakier. Nie nadaje się do metalu bez wcześniejszego podkładu antykorozyjnego, bo polistyren słabo przylega do gładkiej stali, a pod spodem i tak zbiera się wilgoć. Tkaniny, zwłaszcza bawełniane, twardnieją nieprzyjemnie, tracą miękkość i mogą się odbarwić. Przedmiotów mających kontakt z żywnością też lepiej nie pokrywać, bo toluen i ksylen nie należą do substancji przeznaczonych do obiegu pokarmowego.

Na powierzchniach, które mają znosić intensywne użytkowanie, domowy lakier sprawdza się gorzej niż fabryczne odpowiedniki. Powłoka po 12-18 miesiącach zaczyna żółknąć pod wpływem światła, a przy częstym dotykaniu potrafi się zarysować szybciej niż lakier akrylowy z marketu. Dlatego ten przepis najlepiej traktować jako rozwiązanie do dekoracji, prototypów i prac hobbystycznych, a nie do mebli, po których ktoś siada codziennie.

Porównanie rozpuszczalników

Bezpieczeństwo i trwałość lakieru ze styropianu

Cała procedura powstaje z połączenia silnie lotnych, palnych i toksycznych substancji. Wystarczy iskra z zapalniczki albo włączony piecyk gazowy, żeby opary zapłonęły, dlatego miejsce pracy musi spełniać trzy warunki jednocześnie: stała wentylacja, brak jakiegokolwiek źródła ognia i oświetlenie bez żarowych żarówek. Maska z filtrem węglowym (klasa A1 lub A2) zatrzymuje opary toluenu i ksylenu, a zwykła maseczka chirurgiczna ich nie zatrzymuje, bo to za małe cząsteczki.

Rękawice nitrylowe albo gumowe chronią skórę przed odtłuszczeniem i podrażnieniem, a okulary ochronne zabezpieczają przed przypadkowym chlapnięciem. Po zakończeniu pracy słoik trzeba zamknąć szczelnie i schować w metalowej szafce, z dala od dzieci, promieni słonecznych i wszelkich urządzeń grzewczych. Resztek nie wylewa się do zlewu ani do toalety, tylko oddaje do punktu zbiórki odpadów niebezpiecznych (oznaczenie odpadów: 14 06 03 w katalogu odpadów).

Nigdy nie pracuj z rozpuszczalnikiem nitro w zamkniętym pomieszczeniu, zwłaszcza w łazience z piecykiem gazowym. Jedno wdechowe zbyt głębokie opary toluenu powoduje zawroty głowy, a w skrajnych przypadkach prowadzi do utraty przytomności. Lepsze pięć minut przerwy na powietrze niż wizyta na oddziale toksykologii.

Trwałość gotowego lakieru w szczelnie zamkniętym słoiku wynosi od 3 do 6 miesięcy, o ile przechowuje się go w temperaturze pokojowej (15-25°C) i chroni przed światłem. Po tym czasie rozpuszczalnik zaczyna odparowywać, mieszanka gęstnieje, a na powierzchni tworzy się twarda, nieprzydatna skórka. Dlatego zawsze lepiej zrobić mniejszą porcję i zużyć ją w ciągu kilku tygodni, niż przygotować duży zapas i utylizować pół słoika za darmo.

Jeśli lakier wyszedł za gęsty, wystarczy dolać 5-10 ml rozpuszczalnika i zamieszać do uzyskania jednorodnej konsystencji. Gdy wypadł za rzadki, dodaje się kolejne kawałki styropianu, aż masa zacznie spływać z patyczka w wolnym, miodowym tempie. Takie poprawki można wykonywać wielokrotnie w ciągu jednego dnia, o każdej porze, kiedy lakier zgęstnieje albo za bardzo się rozrzedzi pod wpływem temperatury.

Kiedy lepiej sięgnąć po lakier z puszki

Na dużych, eksploatowanych powierzchniach (blaty kuchenne, podłogi, meble łazienkowe) domowy lakier ze styropianu nie daje rady. Brakuje mu plastyfikatorów, filtrów UV i środków antyżółknących obecnych w fabrycznych mieszankach. Tam, gdzie liczy się twardość S， i odporność na promieniowanie, lepiej zapłacić te 30-60 zł za litr porządnego lakieru akrylowego albo poliuretanowego niż ryzykować poprawki po roku.

Barwienie domowego lakieru jest jak najbardziej możliwe, ale wymaga pigmentów w proszku (np. tlenek żelaza, biel tytanowa), nie pigmentów wodnych. Woda w kontakcie z rozpuszczalnikiem nitro powoduje, że mieszanka mętnieje i traci przyczepność. Dlatego przed dodaniem koloru warto odlać 20-30 ml lakieru do osobnego słoiczka i tam testować nasycenie barwy, nie ryzykując całej porcji.

Do malowania najlepiej sprawdza się pędzelek z naturalnego włosia, który nie reaguje chemicznie z rozpuszczalnikiem. Pędzelki syntetyczne (nylonowe) bywają odporne, ale tańsze modele potrafią się sklejać i zostawiać smugi. Pierwszą warstwę nakłada się cienko, drugą dopiero po 10-15 minutach, kiedy pierwsza przestaje brudzić palce. Trzecia warstwa rzadko kiedy jest potrzebna, bo polistyren buduje powłokę szybciej niż akryl.

Po skończonej pracy pędzelek zanurza się w słoiczku z czystym rozpuszczalnikiem, a potem myje ciepłą wodą z mydłem. Narzędzia metalowe, których używano do mieszania, wyciera się szmatką nasączoną rozpuszczalnikiem, zanim resztki lakieru zdążą stwardnieć. Zaschnięty polistyren z metalu schodzi dopiero po kilkugodzinnym moczeniu w acetonie, a i tak zostawia mleczny ślad.

Domowy lakier ze styropianu to rozwiązanie tymczasowe, ale w swojej niszy naprawdę użyteczne. Daje szybki efekt przy minimalnym koszcie, świetnie zamyka powierzchnie porowate i nie wymaga specjalistycznego sprzętu. Warto go mieć w głowie jako jeden z trików domowego warsztatu, pod warunkiem że traktuje się go z pełną powagą, jeśli chodzi o bezpieczeństwo pracy z rozpuszczalnikami.