Od którego grzejnika zacząć odpowietrzanie? Sprawdź kolejność krok po kroku

Zapowietrzony kaloryfer daje o sobie znać już po pierwszych chłodnych nocach, kiedy włączysz piec po letniej przerwie. Górna część grzejnika pozostaje wtedy zimna, w rurach słychać bulgotanie, a temperatura w pokoju rośnie dużo wolniej niż powinna. Na szczęście odpowietrzanie w większości domów zajmuje od pięciu do dziesięciu minut na jeden grzejnik i nie wymaga żadnych specjalistycznych uprawnień. Wystarczy kluczyk do zaworu odpowietrzającego (albo płaski śrubokręt), mała miska i ręcznik, który ochroni podłogę przed zachlapaniem.

• Objawy zapowietrzonego grzejnika, które wskazują Ci miejsce startu
• Kolejność odpowietrzania grzejników w układzie zamkniętym i otwartym
• Czy można odpowietrzać grzejniki na ciepło i kiedy lepiej poczekać
• Instrukcja krok po kroku dla pojedynczego grzejnika
• Kiedy wezwać hydraulika zamiast odpowietrzać samemu
• Checklista przed startem odpowietrzania
• Najczęstsze pytania o odpowietrzanie grzejników

Objawy zapowietrzonego grzejnika, które wskazują Ci miejsce startu

Powietrze w układzie centralnego ogrzewania gromadzi się tam, gdzie przepływ wody jest najwolniejszy lub gdzie instalacja ma najwyższy punkt. W praktyce oznacza to górne partie kaloryfera, a w domach piętrowych przede wszystkim ostatnią kondygnację. Właśnie dlatego większość problemów zaczyna się od grzejnika na poddaszu albo na piętrze, mimo że kocioł pracuje na parterze.

Najbardziej charakterystyczny sygnał to nierównomierne nagrzewanie. Dotknięcie żeber u góry i u dołu daje wyraźną różnicę temperatur, a sam grzejnik bywa ledwo ciepły w górnej połowie i gorący w dolnej. Towarzyszy temu charakterystyczny odgłos przypominający gotującą się wodę w czajniku, czasem też metaliczne stukanie w rurach przy rozruchu pompy.

Warto też zwrócić uwagę na sezonowość. Powietrze pojawia się najczęściej w październiku i listopadzie, kiedy uruchamiamy ogrzewanie po kilkumiesięcznej przerwie, oraz po każdej wymianie wody w instalacji. Mikrootwory w instalacji, które latem są nieszczelne na tyle, by wpuścić powietrze, zimą stają się jeszcze bardziej problematyczne. Dlatego jedno odpowietrzenie zwykle nie wystarcza na cały sezon.

Dlaczego grzejniki się zapowietrzają w nowych i starych instalacjach

W świeżo zalanej instalacji powietrze rozpuszczone w wodzie stopniowo się uwalnia, ponieważ ciepła woda traci rozpuszczone gazy szybciej niż zimna. W starszych układach winowajcą bywają mikrootwory w złączkach, przez które instalacja zasysa powietrze podczas pracy pompy. Każde odkręcenie i zakręcenie zaworu, każde spuszczanie wody przy wymianie grzejnika to dodatkowa okazja, by gaz dostał się do środka.

Jeśli po odpowietrzeniu objawy wracają w ciągu kilku dni, przyczyną może być niewystarczające ciśnienie w instalacji lub wspomniane nieszczelności. Ciśnienie poniżej 0,8 bar przy zimnym układzie oznacza, że pompa zaczyna zasysać powietrze przez uszczelki, a to już prosta droga do powtarzającego się zapowietrzania.

Kolejność odpowietrzania grzejników w układzie zamkniętym i otwartym

Kluczowa zasada, która odróżnia skuteczne odpowietrzanie od zabawy w kotka i myszkę, brzmi: zaczynaj od grzejnika najbliżej źródła ciepła i idź w górę, kondygnację po kondygnacji. W domu piętrowym oznacza to najpierw parter, potem pierwsze piętro, na końcu drugie piętro lub poddasze. Powietrze wypychane przez wodę płynie bowiem zgodnie z kierunkiem naturalnego obiegu i gromadzi się w najwyższych punktach układu.

W domach z kotłownią na półpiętrze albo w piwnicy schemat jest nieco inny. Najpierw odpowietrzamy grzejniki na tym samym poziomie co kocioł, potem wszystkie powyżej. W jednorodzinnym domu z garażem i kotłem gazowym w garażu zaczynamy od grzejników na parterze, a kończymy na najwyższej kondygnacji. Każdy następny grzejnik odpowietrzamy dopiero wtedy, gdy woda z poprzedniego zacznie lecieć pełnym strumieniem bez przerw wypełnionych powietrzem.

• Dom parterowy: zaczynamy od grzejnika najbliżej kotła, kończymy na najdalszym.
• Dom piętrowy: parter (w kolejności od kotła), potem pierwsze piętro, potem drugie piętro lub poddasze.
• Mieszkanie w bloku: zwykle wszystkie grzejniki na jednym poziomie, w kolejności od pionu zasilającego.
• Dom z pompą ciepła: kolejność identyczna, ale odpowietrzanie rzadziej potrzebne dzięki stabilnemu ciśnieniu w układzie.

W układzie otwartym, gdzie nad najwyższym punktem instalacji znajduje się otwarte naczynie wzbiorcze, zasada jest podobna, ale łatwiej ocenić postęp. Woda lecąca z odpowietrznika spada do miseczki gęstym, ciągłym strumieniem, gdy powietrza już nie ma. Wcześniej potraktuje ją jak gejzer raz po raz przerywany pęcherzykami.

Ciśnienie, które warunkuje cały proces

Zanim odkręcisz pierwszy zawór, sprawdź ciśnienie na manometrze kotła. Prawidłowe wartości różnią się w zależności od typu budynku, ponieważ wysokość instalacji wpływa na wymagane ciśnienie statyczne.

Nigdy nie odpowietrzaj instalacji przy ciśnieniu powyżej 2 bar. Gorąca woda pod takim ciśnieniem potrafi pokaleczyć skórę i zalać pokój w kilka sekund. Najpierw wyłącz pompę i odczekaj 15-20 minut, aż ciśnienie ustabilizuje się i opadnie.

Ciśnienie poniżej normy to sygnał, że gdzieś ubywa wody, a wraz z nią do układu dostaje się powietrze. Norma PN-EN 12828 dla instalacji grzewczych w budynkach mieszkalnych zaleca utrzymywanie ciśnienia wypełniania o 0,2-0,3 bar powyżej ciśnienia statycznego, co dla typowego domu piętrowego oznacza okolice 1,5 bar.

Czy można odpowietrzać grzejniki na ciepło i kiedy lepiej poczekać

Technicznie można, ale w praktyce odradzam. Zimny grzejnik pozwala zobaczyć, czy woda wylewająca się z odpowietrznika jest przejrzysta, czy widać w niej pęcherzyki powietrza. Gorąca woda powyżej 50°C parzy przy zachlapaniu, a sam metalowy zawór nagrzewa się na tyle, by poparzyć palce nawet przez ręcznik. Poza tym odkręcanie rozgrzanego zaworu groga poluzowaniem uszczelki, bo gwint pracuje pod wpływem temperatury.

Jeśli jednak kaloryfer nie grzeje u góry w środku sezonu i nie chcesz czekać do weekendu, odpowietrzanie na ciepło jest dopuszczalne przy zachowaniu kilku zasad. Wyłącz kocioł i pompę obiegową, odczekaj piętnaście minut na wychłodzenie grzejnika do około 35-40°C, załóż rękawice kuchenne i osłoń odpowietrznik ręcznikiem. Miska niech stoi jak najbliżej zaworu, a drugi ręcznik na podłodze pod wylotem.

Czego nie robić podczas odpowietrzania

Lista błędów, które widywałem w domach po interwencji właścicieli, jest krótka, ale bolesna w skutkach. Po pierwsze, nigdy nie odkręcaj odpowietrznika na siłę. Zawory ręczne chodzą lekko, jeśli stawiają opór, prawdopodobnie chodzi o inny element albo o korozję gwintu. Po drugie, nie odpowietrzaj przez zawór termostatyczny. Głowica termostatyczna nie służy do tego, a jej rozkręcenie grozi zalaniem i koniecznością wymiany całego zaworu.

• Nie odpowietrzaj przy ciśnieniu powyżej 2 bar, bo woda pod ciśnieniem tnie jak nóż.
• Nie używaj siły na zaworze, który się nie rusza. Lepiej skontaktować się z hydraulikiem.
• Nie dotykaj odpowietrznika gołą ręką przy gorącym grzejniku, metal osiąga 60°C w kilka minut.
• Nie uzupełniaj wody w układzie bez sprawdzenia ciśnienia, bo łatwo go przeforsować.
• Nie odpowietrzaj ogrzewania podłogowego samodzielnie, bo rozdzielacz wymaga innej procedury.

Instrukcja krok po kroku dla pojedynczego grzejnika

Zanim zaczniesz, przygotuj wszystko, czego potrzebujesz, w zasięgu ręki. Kluczyk do odpowietrznika (dołączany zwykle do nowego grzejnika, wygląda jak mały kluczyk rowerowy) albo płaski śrubokręt dopasowany do szczeliny w zaworze. Miska o pojemności co najmniej pół litra, ręcznik papierowy lub ściereczka, drugi ręcznik na podłogę pod wylot.

Krok pierwszy: wyłącz pompę obiegową na kotle. W zależności od modelu wystarczy przełączyć tryb pracy na "lato" albo wyłączyć samą pompę z menu serwisowego. Wyłączenie pompy pozwala wodzie uspokoić się i ułatwia lokalizację powietrza, które bez ruchu unosi się ku górze. Krok drugi: odczekaj piętnaście do trzydziestu minut, aż grzejnik ostygnie do temperatury pokojowej.

Odpowietrznik znajduje się w górnym rogu grzejnika, po przeciwnej stronie niż zawór termostatyczny. Jeśli głowica termostatu jest po lewej, odpowietrznik będzie po prawej u góry, i odwrotnie. Mały, kwadratowy lub okrągły element z krótkim trzpieniem pośrodku.

Krok trzeci: podstaw miskę tuż pod odpowietrznik, ręcznik rozłóż na podłodze. Krok czwarty: włóż kluczyk lub śrubokręt w szczelinę i obróć powoli w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara, najwyżej o pół obrotu. Powinieneś usłyszeć syk ulatniającego się powietrza. Krok piąty: czekaj, aż zacznie lecieć woda. Początkowo strumień bywa przerywany bąbelkami, potem stabilizuje się.

Krok szósty: gdy strumień wody staje się ciągły i nie widać już pęcherzyków powietrza, zakręć odpowietrznik, obracając kluczyk z powrotem w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara. Delikatny opór oznacza, że uszczelka zadziałała. Krok siódmy: wytrzyj resztki wody, sprawdź ciśnienie na manometrze kotła. Jeśli spadło poniżej 1 bar, uzupełnij wodę zaworem do napełniania, aż wskazówka wróci do zalecanej wartości.

Podczas odkręcania odpowietrznika trzymaj kluczyk pewnie, bo ciśnienie wody potrafi wyrwać narzędzie z ręki. Po zakręceniu odczekaj kilka sekund i sprawdź, czy zawór nie kapie. Jeśli kapie, dokręć delikatnie jeszcze ćwierć obrotu, ale bez użycia siły.

Kiedy wezwać hydraulika zamiast odpowietrzać samemu

Są sytuacje, w których samodzielne odpowietrzanie nie wystarczy albo wręcz pogorszy sytuację. Ciągły spadek ciśnienia mimo uzupełniania wody co kilka dni oznacza nieszczelność, którą trzeba zlokalizować i naprawić. Mokre plamy na ścianach, podłodze albo suficie w okolicy rur to sygnał alarmowy, bo wskazuje na aktywny wyciek, nie tylko na zapowietrzenie.

Odpowietrzanie ogrzewania podłogowego zostaw fachowcowi. System z rurami PEX lub PE-RT zatopionymi w wylewce ma rozdzielacz z odpowietrznikami automatycznymi, a błąd przy ręcznym odpowietrzaniu grozi zalaniem stropu lub uszkodzeniem pompy obiegowej. Podłogówka pracuje przy niższych temperaturach i wyższym ciśnieniu, a jej odpowietrzanie wymaga manometru i doświadczenia w obsłudze rozdzielacza.

Wezwanie hydraulika jest też rozsądne, gdy po odpowietrzeniu wszystkich grzejników objawy nie ustępują w ciągu doby. Może się okazać, że problem leży w zanieczyszczonym filtrze siatkowym, niewłaściwie ustawionej pompie albo w kamieniu osadzonym w zaworach termostatycznych. Każda z tych usterek wymaga narzędzi i wiedzy wykraczającej poza zwykłe kluczykowanie przy grzejniku.

Układ otwarty i zamknięty, czyli gdzie szukać naczynia wzbiorczego

W starszych domach z rurami stalowymi często spotykany jest układ otwarty, w którym naczynie wzbiorcze stoi na strychu albo w najwyższym punkcie kotłowni. Jest otwarte, więc poziom wody widać gołym okiem, a uzupełnianie odbywa się przez wlanie wody do tego naczynia. Jeśli poziom opadł, dolewasz wodę z kranu przez zawór kulowy i obserwujesz, czy się utrzymuje.

W nowszych instalacjach naczynie wzbiorcze jest zamknięte, ma kształt czerwonej lub białej puszki przymocowanej do ściany kotłowni. Ciśnienie wstępne w membranie sprawdza się manometrem samochodowym lub specjalnym zaworem w naczyniu. Jeśli ciśnienie wstępne spadło, naczynie traci zdolność kompensacji i instalacja zaczyna gwałtownie reagować na zmiany temperatury. Raz w roku warto je sprawdzić, szczególnie przed sezonem grzewczym.

Checklista przed startem odpowietrzania

Drukowalna lista kontrolna, którą warto mieć pod ręką, zanim zaczniesz odpowietrzanie pierwszego grzejnika w sezonie:

• Sprawdzone ciśnienie na manometrze kotła (wartość mieści się w normie 1,0-1,8 bar).
• Wyłączona pompa obiegowa i odczekane 15-30 minut na uspokojenie obiegu.
• Przygotowany kluczyk do odpowietrznika lub śrubokręt dopasowany do szczeliny.
• Miska i dwa ręczniki ustawione przy grzejniku, podłoga zabezpieczona.
• Znana kolejność odpowietrzania: od najbliższego kotłowi grzejnika w górę kondygnacjami.

Najczęstsze pytania o odpowietrzanie grzejników

Czy odpowietrzanie bez kluczyka jest możliwe? Tak, większość odpowietrzników ma szczelinę na płaski śrubokręt, ale lepiej zaopatrzyć się w dedykowany kluczyk, który można kupić za kilka złotych w markecie budowlanym. Zapobiega to zdzieraniu szczeliny i ułatwia pracę w ciasnym rogu przy ścianie.

Jak często trzeba odpowietrzać grzejniki w sezonie? Przy prawidłowo działającej instalacji wystarczy raz po uruchomieniu ogrzewania, czyli zwykle w październiku lub listopadzie. Jeśli odpowietrzanie trzeba powtarzać co dwa tygodnie, problem leży gdzie indziej, najczęściej w nieszczelności lub niskim ciśnieniu.

Co zrobić, gdy po odpowietrzeniu grzejnik nadal jest zimny u góry? Sprawdź, czy zawór termostatyczny jest otwarty (głowica ustawiona na maksimum) i czy zawór odcinający przy podłodze nie jest zakręcony. Jeśli oba zawory są otwarte, a problem nie ustępuje, przyczyną może być zatkana rura lub niewłaściwie ustawiony zawór regulacyjny na pionie.

Czy są jakieś normy, do których można się odwołać? Tak, najważniejsze to PN-EN 12828 (wymagania dotyczące instalacji grzewczych w budynkach), PN-EN 14336 (instalacje grzewcze w budynkach istniejących) oraz Warunki Techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, zawierające wymagania dla instalacji c.o. w nowym budownictwie.

Źródła i przepisy

PN-EN 12828:2006 „Systemy ogrzewcze w budynkach. Projektowanie instalacji grzewczych centralnego ogrzewania wodnych" (Polski Komitet Normalizacyjny, www.pkn.pl).

PN-EN 14336:2006 „Instalacje ogrzewcze w budynkach. Instalacje grzewcze w budynkach istniejących. Badania i procedury przekazywania do eksploatacji" (Polski Komitet Normalizacyjny, www.pkn.pl).

Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75 poz. 690 z późn. zm., isap.sejm.gov.pl).