Ile kosztuje remont mieszkania 60 m²? Konkretne kwoty, nie gdybanie
Stawki ekipy remontowej za m² w 2026 od malowania po glazurę
Rozpiętość stawek za robociznę przy remoncie mieszkania 60 m² potrafi zwalić z nóg nawet doświadczonego inwestora. Dolna granica dla taniej ekipy zaczyna się od około 45 000 zł, górna dla specjalistów z dużych aglomeracji sięga 140 000 zł i więcej. Różnica wynika nie z zachłanności wykonawców, lecz z realnej kalkulacji czasu, jakości i technologii.

- Stawki ekipy remontowej za m² w 2026 od malowania po glazurę
- Kosztorys remontu 60 m² w trzech wariantach: odświeżenie, standard, generalny
- Ukryte koszty robocizny, o których zapominają inwestorzy
- Jak wybrać ekipę do remontu 60 m² i nie przepłacić
Malowanie to najprostsza pozycja w kosztorysie. Za dwukrotne nałożenie farby lateksowej na przygotowane ściany fachowiec liczy średnio 18-28 zł/m². Cena obejmuje gruntowanie, szpachlowanie drobnych ubytków i zabezpieczenie podłóg folią. Tynk cementowo-wapienny z gruntowaniem i wyrównaniem pod malowanie kosztuje natomiast 35-55 zł/m², zależnie od krzywizny ściany.
Glazura i terakota to zupełnie inna kategoria. Układanie płytek 30×30 cm na klej elastycyjny z fugowaniem wycenia się na 90-140 zł/m². Format 60×60 cm wymaga precyzyjnego wyrównania podłoża, więc stawka rośnie do 120-160 zł/m². Mozaika lub konglomerat o nieregularnych krawędziach windują koszt nawet do 200 zł/m², bo cięcie i szlifowanie pochłaniają godziny.
Elektryka i hydraulika rządzą się osobnymi prawami. Punkt elektryczny (gniazdo lub włącznik) z kuciem bruzdy, zatopieniem peszla i osadzeniem puszki kosztuje 90-160 zł/szt. Punkt hydrauliczny (bateria, odpływ, podejście do pralki) to wydatek rzędu 180-320 zł/szt. W nowym budynku instalacje są krótsze, w kamienicy z 1960 roku kucie muru z cegły potrafi podwoić czas pracy.
Tabela stawek robocizny za m² w 2026 roku
| Rodzaj prac | Stawka od (zł/m²) | Stawka do (zł/m²) | Co składa się na cenę |
|---|---|---|---|
| Malowanie dwukrotne | 18 | 28 | gruntowanie, szpachlowanie, dwie warstwy farby |
| Tynkowanie ścian | 35 | 55 | gruntowanie, nałożenie, wyrównanie łatą |
| Układanie paneli podłogowych | 25 | 45 | podkład, łączenie, listwy przypodłogowe |
| Układanie paneli winylowych LVT | 40 | 65 | wyrównanie, klejenie, dociskanie wałkiem |
| Układanie glazury do 30×30 cm | 90 | 140 | klej, fugowanie, krzyżyki, narożniki |
| Układanie glazury 60×60 cm | 120 | 160 | poziomowanie krzyżykami, docisk, kontrola laserem |
| Wylewka samopoziomująca | 30 | 50 | gruntowanie, wylewanie, odpowietrzenie wałkiem |
| Sufit podwieszany karton-gips | 75 | 110 | stelaż, płyty, szpachlowanie, szlifowanie |
| Ściana karton-gips na stelażu | 85 | 130 | profile, wełna, płyty, taśma, szpachlowanie |
| Demontaż starej posadzki | 20 | 40 | skuwanie, workowanie, znoszenie |
Panele podłogowe laminowane montuje się szybciej, bo system click nie wymaga kleju. Stawka 25-45 zł/m² obejmuje podkład piankowy, łączenie na sucho i listwy. Panele winylowe LVT klejone do podłoża wymagają wcześniejszego wyrównania wylewką, co łącznie podnosi koszt robocizny do 70-115 zł/m².
Sufit podwieszany z płyt g-k to osobna pozycja. Sam montaż stelaża, przykręcenie płyt, szpachlowanie i szlifowanie wycenia się na 75-110 zł/m² sufitu. W łazienkach dochodzi impregnacja przeciwwilgociowa, która podnosi stawkę o 10-15%. Ściana działowa z wełną mineralną i podwójnymi płytami to 85-130 zł/m², zależnie od grubości i izolacji akustycznej.
Demontaż bywa kosztowniejszy niż montaż. Skuwanie starych płytek z klejem cementowym to 20-40 zł/m² samej robocizny. Znoszenie gruzu po schodach bez windy to dodatkowe 40-80 zł/m³. W kamienicy z grubymi ścianami demontaż potrafi zająć tydzień i stanowić 15-20% całego budżetu.
Przy wycenie zawsze pytaj, czy stawka obejmuje przygotowanie podłoża. Tynk bez gruntowania łuszczy się w ciągu dwóch sezonów grzewczych, bo wilgoć z zaprawy wędruje w głąb, zamiast równomiernie odparować.
Kosztorys remontu 60 m² w trzech wariantach: odświeżenie, standard, generalny
Cena samej robocizny przy remoncie 60 m² różni się diametralnie w zależności od zakresu. Trzy realistyczne scenariusze pokazują, jak zmienia się budżet, gdy przechodzisz od kosmetyki po generalną rewolucję.
Wariant odświeżający obejmuje malowanie, wymianę paneli, drobną naprawę tynków i montaż nowych listew. Brak kucia, brak przeróbek instalacji, brak wymiany płytek. Rozeznanie rynkowe wskazuje, że robocizna dla 60 m² w tym wariancie zamyka się w przedziale 45 000-65 000 zł. Czas realizacji: 3-4 tygodnie.
Wariant standardowy to remont z wymianą podłóg, położeniem glazury w łazience i kuchni, przerobieniem kilku punktów elektrycznych oraz drobnymi zmianami hydraulicznymi. Stawki rosną, bo wchodzą dłuższe technologie schnięcia kleju i wyrównywania podłoża. Rozeznanie rynkowe wskazuje, że robocizna oscyluje w granicach 85 000-120 000 zł. Realizacja trwa 6-8 tygodni.
Wariant generalny zakłada skucie wszystkich posadzek, wymianę instalacji elektrycznej i hydraulicznej, nowe tynki, sufity podwieszane, glazurę w obu łazienkach oraz przestawienie ścian działowych. Rozeznanie rynkowe wskazuje widełki 130 000-190 000 zł. Czas: 10-14 tygodni, z czego samochody wywożące gruz mogą kursować tydzień.
Rozbicie kosztorysu na pomieszczenia (wariant standardowy, 60 m²)
| Pomieszczenie | Zakres | Robocizna (zł) |
|---|---|---|
| Salon 22 m² | tynk, malowanie, panele, sufit podwieszany | 13 500-18 000 |
| Kuchnia 10 m² | glazura ścienna 6 m², podłoga, instalacja wod-kan | 7 500-11 000 |
| Łazienka 5 m² | skucie, hydroizolacja, glazura, biały montaż, elektryka | 9 000-13 500 |
| Sypialnia 14 m² | tynk, malowanie, panele, wyrównanie podłoża | 7 000-9 500 |
| Korytarz 9 m² | gres, malowanie, wymiana instalacji | 5 500-7 800 |
Łazienka przy standardowym metrażu 5 m² potrafi pochłonąć 15% całego budżetu remontowego. Dzieje się tak, bo w jednym małym pomieszczeniu spotykają się cztery ekipy: hydraulicy, elektrycy, glazurnicy i montażyści ceramiki. Każda z nich żąda dostępu, koordynacji i czasu na schnięcie poprzedniej warstwy.
Kuchnia w stanie deweloperskim wymaga tylko podłączenia sprzętu i położenia glazury między szafkami. W mieszkaniu z rynku wtórnego często trzeba skuć starą glazurę, skuć tynk, położyć nowy i dopiero wtedy układać płytki. Różnica w czasie: 3 dni versus 2 tygodnie, różnica w robociźnie: 2 500 zł versus 9 000 zł.
Salon o powierzchni 20-22 m² to złudnie prosty temat. Duże powierzchnie ścian wymagają tynkowania maszynowego, które choć szybsze, kosztuje 30-45 zł/m². Sufit podwieszany z listwami LED to dodatkowe 4 000-6 000 zł, zależnie od obwodu pomieszczenia.
Planując budżet, dodaj 12-18% rezerwy na prace nieprzewidziane. Najczęściej odkrywasz krzywą ścianę dopiero po skuciu starych tynków, a wtedy wyrównanie laserowe kosztuje 2 500-4 000 zł, których nie miałeś w kosztorysie.
Ukryte koszty robocizny, o których zapominają inwestorzy
Największe rozczarowanie pojawia się w drugim tygodniu remontu, gdy na koncie zaczyna brakować pieniędzy, a ekipa właśnie zaczęła kucie. Większość tych pozycji w ogóle nie pojawia się w wycenach wstępnych, bo wykonawca zakłada, że klient je zna.
Wywóz gruzu i odpadów budowlanych to osobny ból głowy. Kontener 7 m³ wraz z wywozem kosztuje 1 200-2 200 zł. Przy generalnym remoncie 60 m² zazwyczaj potrzebne są dwa kontenery. W kamienicach bez windy trzeba doliczyć 40-80 zł/m³ za ręczne znoszenie, co na trzecim piętrze oznacza dodatkowe 800-1 500 zł.
Zabezpieczenie mebli i okien wymaga czasu, który w rozliczeniu godzinowym wygląda absurdalnie drogo. Ekipa często żąda 1 500-3 000 zł za foliowanie, demontaż ościeżnic i ponowne osadzenie. Mechanizm jest prosty: lepiej zapłacić za zabezpieczenie niż za zarysowane meble, których nie da się odkupić.
Sprzątanie po remoncie to pozornie kilka godzin z mopem. W praktyce profesjonalne sprzątanie obejmuje mycie okien, odkurzanie ścian z pyłu gipsowego, czyszczenie gresu z resztek fugi. Stawka za metraż 60 m² wynosi 2 500-4 500 zł. Pył g-k osadza się w najmniejszych zakamarkach i bez odkurzacza przemysłowego nie da się go usunąć.
Pozycje, które wykonawcy pomijają w pierwszej wycenie
- Kucie bruzd pod dodatkowe punkty elektryczne, średnio 35-60 zł/mb
- Wywóz starej wanny, pralki, grzejników, zwykle 150-350 zł za sztukę
- Niwelacja laserowa podłogi, około 8-14 zł/m² za sam pomiar i raport
- Projekt aranżacji wnętrza, od 2 500 zł za podstawowy układ funkcjonalny
- Kierownik budowy z uprawnieniami, wymagany przy generalnym remoncie, 3 000-6 000 zł
- Drobne naprawy po sąsiadach (zarysowane drzwi, ubrudzony korytarz), rezerwa 800-1 500 zł
Punkt elektryczny, którego nie było w planie, to klasyk. W trakcie remontu okazuje się, że potrzebujesz gniazda nad blatem kuchennym, a wszyscy zapomnieli o tym wspomnieć. Koszt dorobienia jednego punktu w gotowej ścianie to 180-280 zł, bo wymaga kucia, układania kabla, tynkowania i ponownego malowania.
Punkt hydrauliczny w kuchni albo łazience bywa jeszcze droższy. Przebicie się przez strop lub ścianę nośną, zatopienie rury, podłączenie do pionu, próba ciśnieniowa, szpachlowanie. Realna stawka: 280-420 zł. W bloku z wielkiej płyty trzeba uzyskać zgodę spółdzielni, bo nie każdy pion można przekuć bez projektu.
Norma PN-EN 12056 regulująca spadki kanalizacji wewnętrznej wymaga spadku minimum 1,5% dla rur 50 mm i 1% dla rur 110 mm. Niewłaściwy spadek powoduje cofanie się ścieków, dlatego każdy dodatkowy punkt hydrauliczny wymaga przeliczenia średnic i spadków, a nie tylko podłączenia trójnikiem.
Nigdy nie akceptuj wyceny bez pozycji "prace nieprzewidziane". Remont starego mieszkania to zawsze niespodzianki ukryte pod tynkiem: skorodowane rury, brak uziemienia, brak izolacji akustycznej. Ich odkrycie w trakcie prac wydłuża harmonogram o 1-3 tygodnie.
Jak wybrać ekipę do remontu 60 m² i nie przepłacić
Rzetelna ekipa kosztuje więcej na fakturze, ale oszczędza nerwy i tygodnie poprawek. Ekipa budżetowa, która bierze 30% mniej, często pracuje trzy razy dłużej i zostawia po sobie listę niedoróbek do usunięcia.
Pierwszy filtr to weryfikacja referencji. Numery telefonów do trzech ostatnich klientów pozwalają zapytać o realny czas pracy, kulturę osobistą i dotrzymywanie ustaleń. Zdjęcia z realizacji w portfolio mówią niewiele, bo dziś każdy potrafi zrobić ładną sesję po remoncie.
Drugi filtr to umowa pisemna. Bez niej ekipa ma prawo zniknąć w połowie remontu, a klient nie ma podstaw do roszczeń. Umowa powinna zawierać: szczegółowy zakres prac, kosztorys z pozycjami, harmonogram z datami granicznymi, kary umowne za opóźnienie, gwarancję na wykonane prace (minimum 36 miesięcy) i tryb rozliczeń etapowych.
Rozliczenie etapowe chroni obie strony. Typowy schemat: 10% zaliczki na materiały, 30% po stanie surowym (skucie, instalacje, tynki), 30% po położeniu podłóg i glazury, 30% po zakończeniu białego montażu. Mechanizm jest prosty: pieniądze płyną za wykonaną pracę, a nie za obietnice. Kary umowne w wysokości 0,2-0,5% wartości za każdy dzień opóźnienia motywują bez potrzeby straszenia.
Checklista: 12 punktów w umowie z ekipą
- Dokładny zakres prac z podziałem na pomieszczenia
- Kosztorys rozbity na pozycje, nie zbiorcza kwota
- Harmonogram z konkretnymi datami rozpoczęcia i zakończenia
- Kary umowne za opóźnienie i za odstąpienie od umowy
- Gwarancja na wykonane prace (min. 36 miesięcy)
- Klauzula o wywozie gruzu i sprzątaniu końcowym
- Sposób rozliczenia etapowego z procentowym podziałem
- Wymagania materiałowe (kto kupuje, jakie konkretne produkty)
- Kara za zatrudnienie nieprzeszkolonych pracowników do gazu lub elektryki
- Zapis o codziennym raporcie z postępu prac
- Klauzula o odbiorze częściowym z podpisem klienta
- Wymóg okazania polisy OC firmy remontowej
Polisa OC wykonawcy to rzadko spotykany, ale cenny element. Przy zalaniu sąsiada podczas wymiany pionu hydraulicznego ubezpieczenie pokrywa straty, a nie portfel inwestora. Brak polisy oznacza, że ewentualne szkody idą na rachunek klienta.
Sprawdzenie uprawnień elektryka i hydraulika to formalność, która ratuje życie. Uprawnienia SEP dla elektryka (grupa 1, E1) oraz uprawnienia gazowe (grupa 3, E3) powinny być udostępnione jeszcze przed podpisaniem umowy. Brak uprawnień = samowolka budowlana, która przy sprzedaży mieszkania wychodzi na jaw podczas oględzin notarialnych.
Negocjuj cenę tylko pakietowo, nigdy pojedynczo. Ekipa obniży stawkę za punkt hydrauliczny, ale podniesie za kucie, i nic nie zyskasz. Natomiast obniżenie ceny całego kontraktu o 5-8% jest realne, bo w sezonie zimowym ekipy walczą o zlecenia.
Regionalne różnice w stawkach robocizny
Warszawa, Kraków, Wrocław i Trójmiasto to stawki o 30-50% wyższe niż w miastach średnich. Mechanizm jest ekonomiczny: wyższe koszty życia, większa rotacja pracowników, dłuższe dojazdy. Dla 60 m² różnica wynosi 25 000-50 000 zł przy tym samym zakresie prac.
Tabela poniżej pokazuje widełki robocizny dla wariantu standardowego w różnych regionach.
| Region | Robocizna od (zł) | Robocizna do (zł) | Przykładowe miasta |
|---|---|---|---|
| Duże aglomeracje | 105 000 | 155 000 | Warszawa, Kraków, Wrocław, Gdańsk |
| Średnie miasta | 85 000 | 120 000 | Łódź, Poznań, Katowice, Lublin |
| Mniejsze miasta i wsie | 65 000 | 95 000 | Radom, Tarnów, Zamość, Suwałki |
Sezonowość wpływa na ceny bardziej, niż się wydaje. Marzec-czerwiec to szczyt, stawki rosną o 10-20%. Listopad-luty to dno, kiedy ekipy walczą o zlecenia i można wytargować nawet 15% poniżej cennika. Jedyny wyjątek: prace wymagające suszenia (wylewki, tynki) opóźniają się zimą, bo wilgotność powietrza rośnie, a czas wiązania kleju wydłuża się o 30-40%.
Pięć kosztów, które wybuchają w trakcie remontu
- Krzywizna ścian powyżej 2 cm na metrze bieżącym, wymaga tynkowania maszynowego zamiast ręcznego
- Brak uziemienia w starej instalacji, wymaga modernizacji rozdzielni
- Stropy drewniane wymagające wzmocnienia przed położeniem wylewki
- Skorodowane rury żeliwne, których wymiana wymaga zgłoszenia do spółdzielni
- Brak izolacji akustycznej między mieszkaniami, konieczność dodania wełny 5 cm
Krzywizna ścian to najczęstsza niespodzianka. W blokach z lat 70. odchyłki sięgają 3-4 cm na 2 metrach. Tynk cementowo-wapienny nakładany ręcznie nie ukryje takiej różnicy, bo kurczy się przy wiązaniu. Rozwiązanie to tynk maszynowy z długą łatą, droższy o 15-20 zł/m², ale dający płaszczyznę z tolerancją 1 mm na 2 m.
Stare instalacje elektryczne w mieszkaniach sprzed 1990 roku zwykle nie mają uziemienia. Wymiana rozdzielni z wymianą wszystkich obwodów to koszt 6 000-10 000 zł samej robocizny dla 60 m². Bez tego odbiór instalacji przez uprawnionego elektryka z SEP-em się nie powiedzie, a ubezpieczenie mieszkania nie pokryje pożaru.
Pamiętaj, że zmiany w instalacji elektrycznej wymagają projektu i zgłoszenia do zakładu energetycznego, jeśli zmieniasz moc przyłączeniową. Powyżej 5 kW konieczna jest nowa umowa, poniżej wystarczy zgłoszenie.
Formalności, które warto załatwić przed rozpoczęciem
Remont w obrębie mieszkania nie wymaga pozwolenia na budowę, ale wymaga zgłoszenia do spółdzielni lub wspólnoty. Zgłoszenie powinno zawierać zakres prac, termin rozpoczęcia i zakończenia oraz dane wykonawcy. Spółdzielnie zwykle wymagają 7-14 dni na odpowiedź, więc o zgłoszeniu warto pomyśleć miesiąc przed planowanym startem.
Wymiana pionów wodno-kanalizacyjnych to nie tylko remont, ale też inwestycja obejmująca część wspólną budynku. Konieczne jest porozumienie z sąsiadami z góry i z dołu, bo pion musi być wymieniony w jednym odcinku. Harmonogram ustala się zwykle na zebraniu mieszkańców lub w drodze indywidualnych ustaleń.
Wynajem kontenera na gruz wymaga zgody zarządcy nieruchomości i zajęcia miejsca parkingowego. W Warszawie, Krakowie i Wrocławiu zajęcie pasa drogowego to dodatkowe 50-150 zł/dzień. W mniejszych miastach wystarczy ustawić kontener na terenie wspólnoty po uzyskaniu zgody zarządu.
Norma PN-EN 1991-1-1 (Eurocode 1) określa dopuszczalne obciążenia użytkowe stropów. W blokach z wielkiej płyty obciążenie użytkowe wynosi 1,5 kN/m², co wyklucza ciężkie wylewki (>80 kg/m²) na słabych stropach. Wylewka cementowa 5 cm waży około 100 kg/m², lekkie wylewki anhydrytowe 35-45 kg/m². Wybór ma znaczenie dla bezpieczeństwa konstrukcji.
Jak wygląda kalendarz remontu 60 m² w praktyce
Tydzień pierwszy to przygotowanie: zabezpieczenie mebli, skucie starych posadzek, demontaż ościeżnic. W tym czasie ekipa wynosi gruz i przygotowuje podłoże. Drugi tydzień to prace instalacyjne: kucie bruzd, układanie rur, montaż puszek elektrycznych. Tynki schną 5-7 dni, więc trzeci tydzień to czas na wylewki i ich schnięcie.
Czwarty i piąty tydzień to układanie glazury, paneli, montaż sufitów podwieszanych. Schnięcie kleju pod płytkami wymaga 24-48 godzin przed fugowaniem. Szósty tydzień to malowanie, montaż listew, biały montaż. Siódmy tydzień zarezerwuj na poprawki i sprzątanie końcowe. W praktyce harmonogram rozjeżdża się o 1-2 tygodnie, bo materiały przyjeżdżają z opóźnieniem lub ekipa jednocześnie pracuje u dwóch klientów.
Rozliczaj się z ekipą tylko po odbiorze danego etapu. Fotografuj każdą ukończoną fazę, bo po zaszpachlowaniu ścian nie da się zweryfikować poprawności instalacji. Dokumentacja zdjęciowa chroni przed sytuacją, w której ekipa twierdzi, że "tak było w projekcie".
Co zabrać z wyceny, zanim podpiszesz umowę
Wycenę warto poprosić od trzech ekip, nie więcej. Więcej wycen prowadzi do analizy cenowej zamiast jakościowej, a różnice w metrażu i zakresie sprawiają, że liczby się nie dają porównać. Każda wycena powinna zawierać kosztorys rozbity na pomieszczenia, wtedy porównanie polega na sprawdzeniu, czy wszystkie pozycje są obecne.
Brak pozycji w wycenie często oznacza, że wykonawca ukrywa koszt w innej pozycji albo planuje doliczyć go w trakcie. Pozycje podejrzane to "prace przygotowawcowe" bez rozwinięcia, "drobne naprawy" bez metrażu, "rozliczenie końcowe" z nieokreśloną kwotą. Każda z nich powinna mieć konkretną cenę lub widełki.
Odbiór końcowy warto przeprowadzić z listą kontrolną: piony ścian (kątownik, poziomica 2 m), spadki posadzek w łazienkach, działanie wszystkich punktów elektrycznych i hydraulicznych, szczelność spoin pod prysznicem (test wody 24 h), brak rys na sufitach podwieszanych, poprawność fug, równość listew. Lista kontrolna z 30-40 pozycjami wydaje się przesadą, ale reklamacja po remoncie kosztuje więcej niż jeden wieczór z poziomicą.
Przy wyborze ekipy warto też sprawdzić, czy w ostatnich trzech latach prowadziła działalność pod tym samym NIPem. Nagła zmiana formy prawnej bywa sygnałem kłopotów finansowych albo ucieczki przed odpowiedzialnością za wcześniejsze usterki. Przez pierwszy rok po remoncie nowy właściciel NIPu odpowiada za gwarancję, ale tylko wtedy, gdy nie zniknął z rynku.
Stawki robocizny za m² różnią się między ekipami, ale różnica wynika zwykle z jakości materiałów pomocniczych (folie, taśmy, profile), doświadczenia i czasu gwarancji. Ekipa żądająca 20% więcej, ale dająca 60 miesięcy gwarancji zamiast 24, zwykle wychodzi taniej w cyklu życia mieszkania.
Na koniec warto zapytać wykonawcę o listę materiałów, które sam kupi na budowę. Folie, kołki, wkręty, masa szpachlowa, fugi, silikony to pozycje, które klient rzadko kontroluje, a stanowią 8-12% wartości całego kontraktu. Wykonawca z doświadczeniem zna tanie hurtownie, ale przejrzystość w tych pozycjach daje pewność, że nie przepłacasz.
Źródła danych i norm: Główny Urząd Statystyczny (GUS), dział Wynagrodzenia w gospodarce narodowej, raporty roczne; Serwisy z ogłoszeniami branżowymi (Fixly, Oferteo, Usługi-budowlane) z ogłoszeniami z kategorii remonty-mieszkań, cenniki 2026; Polskie Normy: PN-EN 12056 (systemy kanalizacji grawitacyjnej), PN-EN 1991-1-1 (Eurocode 1, obciążenia użytkowe stropów), PN-EN 13914 (tynki wewnętrzne); Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie; Prawo budowlane (Dz.U. 1994 nr 89 poz. 414 z późn. zm.).